Vanavond organiseerden Be More, die maandelijks 60 vrijwilligers naar ontwikkelingsprojecten ‘stuurt, en de Business School Nederland een inspiratieavond met filosoof René ten Bos, met als thema vertrouwen. René ten Bos, bleek een intelligent causeur met een grote voorliefde voor taal, en met name de oorspronkelijke betekenis ervan en de verschillende duidingen die in de loop van de geschiedenis zijn ontstaan. René’s grote thema is leiderschap en verbond dat en passant aan vertrouwen. Hij kenmerkt leiderschap aan drie thema’s: Genius, Geest en Geste.

De oude Grieken associeerde Genius aan het demonische, het dierlijke dat diep in de mens verborgen is en zich fluisterend manifesteert. Waar je ‘ruggespraak’ mee kunt houden en dat je zowel positieve als negatieve impulsen kunt geven. Het onderbewust is hiervan afgeleid.
De Romeinen associeerden Genius met ‘geniaal’ en Descartes met ‘kwaadaardig’. Dieren ontbeerden immers niet alleen denkvermogen, zij hadden ook geen gevoel. De Romantici stelde daarin tegen dat geniaal impliceert dat je de regels doorbreekt . Net zoals Shakespeare alle toneelregels doorbrak – hij schendde de eenheid van plaats en tijd en daarmee de vanzelfsprekendheid van wat goed of slecht, lelijk of mooi was. Hij mag dan door zijn tijdgenoten nauwelijks te zijn geapprecieerd, latere generaties vinden hem geniaal. Mafkees Newton, serieus op zoek naar de geheimen van de alchemie, vond bij toeval (serendipiteit) zwaartekracht uit en ook Napoleon doorbrak vele regels in de krijgskunst en werd er zeer succesvol mee.
Weer wat later spraken wetenschappers als Weber en Schumpeter zich uit over leiderschap in organisaties. Zo onderscheidde Weber drie vormen van gezag: de traditie genereert immergente regels, “zo doen we dat hier”; de bureaucratie vervaardigd kunstmatige regels en in haar streven naar controle maakt ze er meestal veel te veel en charisma, die weer regels kan doorbreken. Charisma is Grieks voor “in God’s gunst”. Overigens bestaat charisma bij de gratie van volgers.
Schumpeter beschreef de ideaaltypische entrepreneur als ‘creatieve destructeur’, opnieuw iemand die de regels breekt.

De tweede kenmerk van leiderschap is volgens ten Bos Geest, of begeestering. Daarbij, doelend op inspireren of inblazen, iets doen leven. Inspiratie impliceert ontvankelijkheid en iets incidenteels, terwijl motivatie een intrinsieke factor en een constante drijfveer is.

De derde kenmerk is Geste, het gebaar. In de Romeinse en Griekse tijd was de non-verbale communicatie tijdens publieke bijeenkomsten zeer belangrijk want zonder geluidsversterking hadden argumenten niet die kracht op de achterste rijen, maar gebaren des te meer. Ook Obama heeft gebruik gemaakt van gesticulatie adviseurs.
De afwezigheid van gebaar, het krampachtig vasthouden aan gewenste of zelfs overeengekomen resultaten, duidt op inflexibiliteit – “ik hou mijn rug recht”.

René ten Bos heeft weinig met moderne termen als visionair en authentiek leiderschap. Hoe dichter je bij leiders komt, verdwijnt al het charisma, en blijken het gewoon mensen van vlees en bloed. Daardoor is leiderschap nauwelijks objectief te duiden en lenen religieuze termen als Genius, Geest en Geste zich beter voor het beschrijving ervan. René ten Bos vindt ook dat leiders nauwelijks sturen, maar goede leiders creëren wel beweging.

Vergeleken met Bos, is mijn visie op leiderschap meer Darwinistisch dan religieus. Volgens mij bepaalt de context welke stijl van leiderschap het meest adequaat is: het gaat om de ‘fit’, de beste afstemming. Beheersing kan dus prima, mits de context zich daar voor leent en de betreffende persoon deze kwaliteiten kan bieden. Soms is beweging nodig en inspiratie, of zelfs een flinke doorbraak, maar zoals gezegd, het kan ook volledig misplaatst zijn.

Wat was nu zijn verbinding met vertrouwen? Wellicht heeft vertrouwen net zo weinig op met beheersing als leiderschap met sturen. René benadrukt namelijk de onverschilligheid ten aanzien van de consequenties, wanneer een keuze is gebaseerd op vertrouwen, het onvoorwaardelijke, wat er ook gebeurd. Daar waar de neiging tot controle wordt ingegeven door angst is juist het onvoorwaardelijke een uiting van liefde. Wanneer wantrouwen aan de orde is resteren regels, toezicht en frequente verslaglegging. Vertrouwen impliceert een bepaalde mate van overgave, van loslaten. Er kan slechts sprake zijn van vertrouwen wanneer je voorbij gaat aan gecalculeerde uitkomsten en je impliceert accepteert dat wat anders kan gebeuren dan wenselijk is.

 

Marcel van Marrewijk
donderdag 18 maart 2010

868 x gelezen in Mindz