Op 19 september jongstleden sprak ik op een groot HR/arbocongres in Gent, Vlaanderen. Voor mij gaf Paul Verhaeghe, klinisch psycholoog, psychoanalyticus en hoogleraar een boeiende inleiding. Paul is succesvol auteur en zijn recente boek “identiteit” is al in de tiende druk. Zijn stelling: de maatschappij is ziek. Nooit had de westerse mens het zo goed, nooit voelde hij zich zo slecht! Op dit ogenblik, zegt Verhaeghe, slikt één op de negen Belgen antidepressiva. ‘En dan heb ik het nog niet over de middelen tegen angst, niet over de neuroleptica, niet over de slaapmiddelen.’
Rond 2000 deed hij met zijn vakgroep grootschalig onderzoek naar depressie. Vanuit hun psychoanalytische achtergrond verwachtten ze klassieke oorzaken te vinden: frustraties en neuroses. Maar tot hun grote verrassing bleek het merendeel van de depressies werk gerelateerd te zijn: pesterijen op de werkvloer, conflicten met de baas, het verlies van een baan. Tegelijkertijd merkten wij in de klinische praktijk dat aandoeningen als borderline en andere persoonlijkheidsstoornissen hoog in de top tien belandden. Wat is hier aan de hand? Hoe kan het dat plots de identiteit zo massaal gestoord wordt?’
Je identiteit ligt niet vast in je brein en genen, zo vervolgde Verhaeghe. We zijn wie we zijn door een ingewikkeld samenspel tussen aanleg en omstandigheden, tussen nature and nurture. En als de context ingrijpend verandert, dan heeft dat onherroepelijk gevolgen voor hoe we onszelf voelen en zien. Hoe de mens is en wordt, hangt voor een belangrijk deel van de omstandigheden af.
De boosdoener is volgens Verhaeghe het heersende neoliberalisme. Enkel de economie telt nog en het neoliberale economische verhaal determineert alles. Dus ook onze identiteit. In de huidige neoliberale samenleving overheerst de gedachte dat het individu zelf geheel verantwoordelijk is voor het eigen succes of falen. Alle relaties en instituties worden geëconomiseerd. Mensen denken vrij te zijn, maar waren in feite nog nooit zo machteloos.

Ook in landen als België en Nederland, twee tamelijk fatsoenlijke verzorgingsstaten, neemt de inkomensongelijkheid toe, is de middenklasse aan het verdwijnen, en stijgt het aantal kinderen dat opgroeit onder de armoedegrens. Wat Verhaeghe vooral overtuigde was hoe het neoliberale gedachtegoed het onderwijs is binnengeslopen. Met de introductie van het competentiegerichte onderwijs ontstond een sfeer waarin de leerlingen zelf verantwoordelijk werden voor succes en falen. Loser is tegenwoordig het populairste scheldwoord op het Vlaamse schoolplein. Praktijkmensen in het onderwijs beamen dat kinderen op het hoogste niveau neerkijken op die op het niveau eronder, enzovoorts. Dit neemt beangstigende vormen aan.

De huidige mens groeit op in een zeer onstabiele omgeving waarin zo ongeveer alles mag en kan, met genieten en consumeren als verplichting. Zo vervolgt Verhaeghe. Niet zo lang geleden was zo ongeveer alles verboden: op het vlak van seksualiteit, op het vlak van lichaamsbeleving, en autoriteit mocht je niet betwisten. Nu zie je exact het tegenovergestelde. In de lagere sociale klassen liggen de eerste seksuele contacten rond het veertiende jaar. Het is geen enkel probleem meer om aan drugs te komen. Zaken die zo kort geleden uitdrukkelijk verboden waren, zijn nu toegestaan. Normaal gesproken evolueren zeden en gewoonten geleidelijk, maar dit is in heel korte tijd gebeurd. En dat heeft niets te maken met tolerantie, maar met onverschilligheid.

Er is een mythe gecreëerd van beheersbaarheid en controle. Een jaar of drie terug maakten het echtpaar Verhaeghe zich vrolijk toen er op maandagochtend drie centimeter sneeuw was gevallen en de nationale weerman het moest ontgelden. Het was zijn schuld dat er files waren ontstaan. Laatst zijn in Italië vier seismologen veroordeeld die een aardbeving niet hadden voorzien. Alles moet voorspelbaar zijn, niets mag verkeerd lopen. Dat is de mythe die ons wordt voorgespiegeld.

Het nieuwe, dwingende neoliberale verhaal vertelt ons dat wij hypercompetitieve wezens zijn, enkel uit op ons eigen voordeel en succes. Daar gaan wij ons naar gedragen. De dwang tot succes en geluk heeft een keerzijde: het leidt tot verlies aan zelfbesef, tot desoriëntatie en vertwijfeling. De mens is eenzamer dan ooit.

Wow. Een strak verhaal. Ik kreeg nog mee dat hij Jaap Jan Brouwer’s boekje van “Stop de Amerikanen” aanraadde, hij dankte het publiek en vertrok. Jammer, want hier moest ik ook in mijn lezing aandacht aan geven. Ik twijfelde niet aan de weergave van de feiten – ook ik kende de vreselijk cijfers van burnouts in Nederland (12%), de obesitas en het medicijngebruik – maar mijn duiding is anders.

In mijn presentatie zat een plaatje van de fasegewijze ontwikkeling van mens, maatschappij en organisatie. Daar moest het op aanhaken. Verhaeghe vertelde van de conclusies van Frans de Waal ten aanzien van primaten: twee tegengestelde krachten bepalen zijn gedrag: de wens om deel uit te maken van een groter geheel en de wens om zelfstandig te zijn. Een gezonde maatschappij bewaart de balans tussen eenvormigheid en individualisme. Graves, de founder van het gedachtegoed van Spiral Dynamics, liet zien dat beide drijfveren alterneerde tussen opeenvolgende waardesystemen. Ja, in het neoliberale systeem wordt het individualisme bevoordeeld en als zich dat krachtig ontwikkelt dan vormt dat het fundament voor het doorontwikkelen naar een systeem waarin solidariteit centraal staat. Het op succes georiënteerde waardesysteem (kleurcode: oranje) is thans dominant. Prestatiegerichtheid is op zichzelf niet verkeerd, maar prestatiegerichtheid ten koste van de ander is dat wel. Ons huidige systeem is geperverteerd, is ongezond geworden, mist een gebalanceerd fundament. De onderliggende en ondersteunde waardesystemen functioneren niet goed. Ons gevoel van veiligheid en identiteit ligt normaal verankerd in het paarse waardesysteem. Het ontbreken daarvan maakt dat veel mensen steun zoeken in de waarden van het falende neoliberale systeem.

In mijn visie is het falen ontstaan doordat de doorontwikkeling niet plaatsvond. Als groei blokkeert gaan zaken woekeren, ruimte zoeken die er normaal niet zijn. De reactie is regeneratief: de baas komt terug op de werkvloer. De bureaucratie draait overuren met telkens meer regels die het systeem nog meer vastzetten. Hierdoor ontstaat juist meer willekeur waardoor ieder voor zichzelf moet zorgen. Dit is de wereld die Verhaeghe schetst.

Als het moeilijk gaat grijpen veel bestuurders terug naar oude oplossingen. Als polderen niet meer lukt willen ze ontpolderen, terwijl zij juist naar oplossingen moeten zoeken voorbij het polderen. Het recent afgesloten energie akkoord lijkt een stap in de goede richting. Het individualisme is welbeschouwd erg oppervlakkig gebleven, waardoor ongezonde manifestaties van het rode waardesysteem de boventonen konden voeren: het consumentisme, de straatcultuur en het sexisme in de popmuziek. Er is discussie nodig over omgangsvormen, over de effecten van ons gedrag op elkaar. Dit zal verbindend werken en tegelijk de eigen verantwoordelijkheid aanscherpen. Wij zijn nog niet klaar met het liberale systeem, vermoed ik. Het individualisme zal eerst naar wegen moeten zoeken die verdieping met zich meebrengt, die inzicht geeft in de persoonlijke omstandigheden van mensen, juist ook in de werkomgeving.
Vanuit deze visie is de BPR Toolbox ontwikkeld. Vanuit de netwerkorganisatie Eforis willen wij bijdragen aan de humanisering van organisaties en oplossingen bieden voor het beter en duurzamer presteren van medewerkers, hun teams en de organisatie als geheel.

Eforis werkt vanuit de visie dat mensen het verschil maken. Indien organisaties ruimten creëren voor meer eigen regie en verantwoordelijkheid en een cultuur ontwikkelen die gekenmerkt wordt door verbinding, vertrouwen en zingeving, dan zullen medewerkers meer bevlogen, productiever en weerbaarder worden voor (lifestyle) risico’s. Dit komt zowel medewerkers en hun organisaties ten goede!
De visie van Eforis is geconcretiseerd tot een geïntegreerde aanpak waarin inzicht, advies en concrete ondersteuning op de thema’s die een grote impact hebben op duurzaam presteren. Door bevlogenheid, productiviteit en risico’s te meten en te analyseren en door de meest effectieve interventies te selecteren, afgestemd op de persoonlijke drijfveren en voorkeuren van medewerkers, ontstaat een positieve beweging die zorgt voor groei en ontwikkeling van zowel mens als organisatie.

De BPR-Toolbox van Eforis is een – goed beveiligde – online omgeving die medewerkers en organisaties helpt bij het verbeteren van Bevlogenheid, Productiviteit en weerbaarheid tegen (lifestyle) Risico’s in de werkomgeving. De BPR Toolbox ondersteunt het individu, zowel in zijn moeilijkheden zoals slapeloosheid en middelengebruik, als op de terreinen waarin hij zijn talenten verder kan ontwikkelen.
De titel van mijn bijdrage was “via kwaliteit naar bevlogenheid”. Dat is nu precies de weg die wij moeten gaan/inslaan. Richt je op kwaliteit en ervaar waar jij aan bij kunt dragen!

Marcel van Marrewijk
21 oktober 2013